چهارشنبه, مرداد 04, 1396

دکتر عادل پیغامی

 مفهوم‌شناسی پیشرفت گلخانه‌ای

یادداشتی از دكتر عادل پیغامی، استادیار دانشكده‌ی معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق علیه‌السلام
دکتر عادل پیغامیرهبر معظم انقلاب در سفر اخیرشان به خراسان شمالی و در دیدار با فعالان عرصه‌ی فكر و علم -استادان و معلمان- در باب پیشرفت‌های علمی كشور به نكاتی پرداختند كه گویای زوایایی از مدیریت علمی و نوآوری كشور بود. ایشان نسبت به پیشرفت‌های علمی و نظامی ما گفتند: «آنچه كه اتفاق افتاده است، به خاطر وجود استعداد، به خاطر وجود شوق از سوى گروههاى گوناگون بوده است؛ خيلى‌هايش به شكل گلخانه‌اى به وجود آمده، نه اينكه حالا همه‌ى كشور متمركز شوند تا ما مثلاً فرض كنيد سلولهاى بنيادى را به دست بياوريم؛ نه، چند نفر جوان بااستعدادِ علاقه‌مند قضيه‌ى سلولهاى بنيادى را دنبال كردند، از يك گوشه‌اى هم يك مختصر حمايتى از اينها شد؛ ناگهان ملاحظه كرديد كه در دنيا جزو برجسته‌ها شدند.»

این بیانات متضمن مدلی از پیشرفت علمی است كه به بیان رهبر معظم انقلاب در الگوی گلخانه‌ای شكل گرفته است. «پیشرفت گلخانه‌ای» استعاره‌ای است كه قبلاً نیز در فرمایش‌ها و در منظومه‌ی فكری ایشان وجود داشته و ایشان در دیدار خود با مردم بجنورد مجدداً به آن اشاره كردند. لذا برای فهم كلام ایشان، به تعریف این استعاره می‌پردازیم. در این نوشته می‌كوشیم تا ضمن توجه به معانی مختلف استعاره‌ی گلخانه در فضای عمومی و تخصصی كشور، دلالت‌های كاربردی این راهبرد را در مدیریت علم و فناوری و نوآوری كشور معرفی كنیم.

كاربرد زبان استعاری در انتقال معانی، یكی از ابزارهای رایج زبانی انسان‌ها در رفع نیازهای ارتباطاتی است. مردم عادی در زندگی روزمره و متخصصان و نخبگان دانشگاهی و حوزوی در نیازمندی‌های حرفه‌ای و تخصصی خود از زبان تشبیه و تمثیل و مجاز و استعاره استفاده می‌كنند. در برقراری ارتباط و انتقال معانی میان انسان‌ها، گریزی از این ابزارهای اعتباری نیست، اما آن‌چه اهمیت دارد، این است كه اشتراك لفظی و ظاهری این فنون ادبی، منجر به اشتباه و التباس و نقض غرض نشود.

جمهوری اسلامی ایران به‌ویژه رهبران این نظام در چهار دهه‌ی پیشین شبكه‌ای غنی از واژگان و اصطلاحات دینی، علمی و انقلابی را به كار گرفته یا خلق كرده‌اند. به كمك همین شبكه‌ی واژگانی بوده كه گفتمان انقلاب و منویات رهبرانش در عرصه‌ی عمومی و سیاست‌گذاری سَرَیان پیدا كرده است. واژه‌ی «گلخانه» نیز یكی از هزاران اصطلاح رایج امروزین انقلاب اسلامی در فضای عمومی و به‌ویژه نسل جوان آن است؛ نسلی كه با هدایت رهبر خود كمر همت بر تولید علم، جنبش نرم‌افزاری و تولید ثروت از علم و ساختن اقتصادی دانش‌بنیان و الگویی پیشرو بسته است. اما وقتی كاربرد این اصطلاح رهبر انقلاب، در برخی مخاطبان جوان سؤال ایجاد كند، لازم است كه رویكرد مدیریتی كشور در باب نوآوری و علم و فناوری را بیشتر در بین آحاد جوانان دانشمندمان به بحث بگذاریم. به نظر می‌رسد بی‌توجهی به این استعاره، بخشی از تاریخ پیشرفت علمی كشور و راهبرد تداوم آن را مغفول می‌گذارد.

گلخانه در اصطلاح رایج عموم مردم متضمن معنایی غیر از اصطلاح سیاستگذاران و مدیران كلان حوزه‌ی دانش و فناوری و نوآوری است. معمولاً گلخانه استعاره‌ای است كه گویای شرایط ذیل است:
http://farsi.khamenei.ir/image/home/rect-1-n.gif شرایط كنترل‌شده، مدیریت‌شده، حمایتی و تحت نظر
http://farsi.khamenei.ir/image/home/rect-1-n.gif ایزوله، مصنوعی، آزمایشگاهی و بریده از فضای واقعی
http://farsi.khamenei.ir/image/home/rect-1-n.gif آسیب‌پذیر، ولذا لزوماً دور از نوسانات، شوك‌ها و تغییرات نامطلوب بیرونی
http://farsi.khamenei.ir/image/home/rect-1-n.gif در مقیاس كوچك، غیر قابل تعمیم و تكثیر و انتشار (حداقل در كوتاه‌مدت)
http://farsi.khamenei.ir/image/home/rect-1-n.gif غیر قابل تداوم (مگر مشروط به تداوم شرایط گلخانه‌ای)
http://farsi.khamenei.ir/image/home/rect-1-n.gif بدون رقابت‌پذیری با موارد مشابه
http://farsi.khamenei.ir/image/home/rect-1-n.gif به مثابه راهبردی موقتی، كوتاه‌مدت و البته تدافعی
http://farsi.khamenei.ir/image/home/rect-1-n.gif پرورشگاهی و انكوباتوری برای موجودی نارس و ناقص

اما همین استعاره‌ی گلخانه در فضای سیاستگذاری علم، فناوری و نوآوری و به‌ویژه مدیریت تولید علم، ضمن تداعی برخی از معانی فوق (البته صرفاً برای كوتاه‌مدت) متضمن معانی دیگری هم هست كه لوازم خاصی را در مدیریت علمی كشور ایجاب می‌كند:

۱. اقتصاد تولید علم و فناوری (به عنوان یكی از گرایش‌های كاربردی دانش اقتصاد) اقتضا می‌كند كه به دلیل ماهیت مسأله‌ی علم و فناوری، لزوم پذیرش فرایند خطا و آزمون و ریسك‌پذیری هزینه‌های متفاوت، مقیاس تولید در مراحل اولیه‌ی چرخه‌ی علم و فناوری، كوچك باشد. بسیاری از كارآفرینان، فعالیت خود را ابتدا در یك فضای كوچك شروع كرده و سپس آن را توسعه داده‌اند. معمولاً این‌گونه نیست كه یك كارآفرین شروع فعالیت خود را در یك كارخانه‌ی بسیار بزرگ چندین ده هكتاری قرار بدهد. در تاریخ نوآوری و علم نیز همیشه كارها را از آزمایشگاه‌های كوچك و به‌تدریج آغاز كرده‌اند و سپس آنها را توسعه داده‌اند. به نظر می‌رسد كاربرد واژه‌ی گلخانه در بیانات رهبر معظم انقلاب ناظر بر این بوده كه چنین فعالیت‌هایی امروز در ابعادی كوچك است و به‌تدریج بزرگ می‌شود و این توسعه كاملاً درونزا است.

برای ملت‌هایی همچون ایران كه مورد بغض و غضب دشمنان مستكبر هستند، شكستن دور باطل عقب‌نگاه‌داشتگی علمی و شكستن تحریم علمی و فناوری ممكن نیست، مگر با حركت‌هایی خودجوش و درونزا با خاستگاه‌های مردمی و متكی بر توانایی‌های بالفعل داخلی.

۲. ذاتاً و ماهیتاً تولید علم، فناوری و بروز نوآوری، فرایندی درونزا است و از پایین به بالا و غیر دولتی.

۳. صیانت از اطلاعات (داده‌های به‌دست‌آمده و فرآوری‌شده) به عنوان مهم‌ترین ثروت و گنج در چرخه‌ی نوآوری، ایجاب می‌كند كه تا سپری‌شدن چرخه‌ی تثبیت، (اثبات موفقیت، كارآیی و نیل به هدف، ثبت حقوقی و دریافت حق مالكیت فكری، و ...) تا تبدیل به فناوری و پشت سر گذاشتن مرحله‌ی اوج سودآوری، مقیاس كار كوچك و سربسته باشد.

۴. برای ملت‌هایی همچون ایران كه مورد بغض و غضب دشمنان مستكبر هستند، شكستن دور باطل عقب‌نگاه‌داشتگی علمی و شكستن تحریم علمی و فناوری ممكن نیست، مگر با حركت‌هایی خودجوش و درونزا با خاستگاه‌های مردمی و متكی بر توانایی‌های بالفعل داخلی.

۵. برای ملت‌هایی همچون ایران كه سالیان دراز متأثر از غفلت، سرسپردگی، بی‌لیاقتی و نزاع‌های درونی، سستی و تنبلی، منفعت‌جویی شخصی و ویژه‌خواری حاكمان طاغوتی و برخی از نخبگان خودی (دشمن داخلی) بوده‌اند، شكستن دور باطل عقب‌ماندگی علمی پیمودن مسیری متفاوت را می‌طلبد. بروكراسی غلط اداری، فرمالیسم و مقررات ظاهری كشنده‌ی استعدادها و خلاقیت‌ها است؛ زنگارهایی كه از توقف بیش از حد ساختارهای كشور طی سده‌های گذشته ناشی شده و هزینه‌های تعاملاتی ما را به‌شدت افزایش داده است.

لذا گلخانه در علم و نوآوری یعنی حركتی از پایین به بالا؛ حركتی كه متوقف به برنامه‌ریزی كلان و منتظر نقشه‌ی جامع و حمایت‌های سازمانی و مالی كلان و از بالا نمی‌شود. این جوشش نه‌تنها از سطوح بالا نشأت نمی‌گیرد، كه از پایین می‌جوشد و سرریز می‌شود و سطوح بالا و كلان كشور را نیز متأثر می‌سازد و اگر جز این بود، امكان شكستن ساختارهای غلط و رسوب‌كرده از شیوه‌های غیر انقلابی حكمرانی و سیاستگذاری گذشته را فراهم نمی‌كرد.

این كه منتظر می‌شدیم تا پیشرفت‌ها در یك فضای از بالا به پایین شكل بگیرند، یعنی سیاست‌های كلانی در قالب نقشه‌های جامع از پیش طراحی شده در یك تصمیم‌گیری كلان از بالا به پایین ابلاغ می‌شوند و به مورد اجرا گذاشته ‌شوند، هر چند برای كشوری كه راه‌هایی را طی كرده مطلوب باشد، اما برای ایران در حال جهش و مشمول دشمنی و تنگدستی‌های مختلف تاریخی نه.

لذا تأكید حضرت آقا بر این است كه پیشرفت‌‌های ما در عرصه‌ی علمی كشور، ابلاغ‌شده از بالا و تعیین‌شده از پیش نبوده و سیاست‌های كلانی ناظر بر حمایت از آنها وجود نداشته است. ضمن این‌كه مؤلفه‌ی درونزایی و مردمی بودن موجب می‌شود تا بگوییم از آن‌جا كه پیشرفت‌های ما اساساً ساختگی نیست و از دل مردم بیرون آمده، به‌راحتی قابل تعمیم به دیگر فضاهای كشور نیز هست. حتی اگر فضای كلان سیاست‌گذاری نتواند حمایت مورد انتظار را انجام دهد، باز هم این پیشرفت قابل تداوم است؛ درست برعكس آن فهم قبلی از اصطلاح گلخانه‌ای كه بدون حمایت قابل تداوم نیست.

«گلخانه» استعاره‌ای است از رشد و پیشرفت در شرایط كمبود، تحریم، حركتی جهادی در شرایطی كه تمامی عوامل و نیروهای غیر الهی بر ضد جریان مطلوب و معارض آن است.

گلخانه اشاره‌ای است به نیروی جوان، مؤمن و سرشار از انگیزه‌های درونی، بدون چشم‌داشت مادی و فارغ از انگیزه‌های بیرونی، گلخانه‌ای به وسعت انقلاب، با فضایی آكنده از انگیزه‌ها، ایمان‌ها، اعتقادها و خواسته‌های برآمده از اعتماد به نفسی كه انقلاب اسلامی به جوانان ایرانی داده است.

گلخانه استعاره‌ای است از بروز حس اعتماد به نفس و نشان‌دادن امكان تحقق مطلوب در فضایی كه سال‌ها شوره‌زار و كویر جلوه داده شده ولذا جز وابستگی و انقیاد و ناامیدی بر جای نگذاشته است. گلخانه یعنی نقض تمامی معادلات و قواعد به‌ظاهر عام، با اثبات یك مورد نقض و استثناء. گلخانه یعنی‌راه‌هایی غیر از راه‌های اثبات‌شده‌ی معمول برای رسیدن به پیشرفت؛ یعنی میانبر.

گلخانه به‌ویژه وقتی نتایجش بزرگ و قابل رقابت با سیستم‌های بزرگ باشد، استعاره‌ای است نشان‌دهنده‌ی استعداد و ظرفیت‌های بالقوه‌ی بی‌نهایت. نمادی است از كانون‌های امیدبخش و انگیزه‌بخش برای انجام كارهای بزرگ و آغاز پروژه‌های كلان.

گلخانه محملی است برای آفرینش با بالاترین توان تولید و بهره‌وری؛ جایی كه ایمان و شور و استعداد با كمترین حمایت، نتایجی بزرگ بر جای می‌گذارد، با كمترین هزینه و بیشترین كارآیی و اثربخشی.

مقاله‌ای منتشرنشده از شومپیتر -اقتصاددان بزرگ- در سال ۲۰۰۵ چاپ شد. او بیش از پیش تأكید كرد كه ابداع، خلاقیت و نوآوری به مثابه مهم‌ترین عنصر شكست دورهای باطل، خرق روندهای قدیمی و ترسیم روندهای جدید، تغییر در سرعت و شتاب به سوی مطلوب و متوقف‌نماندن در قالب‌های تنگ و ساختارهای محدودكننده، با برنامه و نقشه‌ی از پیش تعیین‌شده و هدف‌گذاری پیشینی محقق نمی‌شوند! نوآوری بدیع و بی‌سابقه (Novelty) ماهیتاً نیازمند درخشش تك عناصر مؤمن به هدف، تلاشگر و باانگیزه در گلخانه‌هایی است كه ذاتاً غیر متعیّن، غیر قابل برنامه‌ریزی، غیر قابل پیش‌بینی و غیر متأثر از محیط هستند. به نظر شومپیتر چنین ابداعی تنها شرط لازم برای پیشرفت و توسعه است. گلخانه یعنی عدم تكرار و كپی، پویایی و نگنجیدن در قاعده‌های مقبول عموم.

نقشه‌ی جامع علمی در پی خلاقیت‌ها شكل می‌گیرد و اساساً نوآوری باید ابتدا در مقیاس كوچك و فضای گلخانه‌ای صورت بگیرد. یعنی یك فرآیند و چرخه‌ی كامل پیشرفت، به هر دوی این روش‌ها احتیاج دارد و هیچ‌كدام را نفی نمی‌كند. رشد گلخانه‌ای درونزا و سیاست‌های حمایتی از بالا به پایین با هم هم‌افزایی دارند.

گلخانه استعاره‌ای است برای اقتصاددانان تكاملی كه پس از تحقق و موفقیت عملی، ما را از تعادل نازل قدیمی خارج می‌كند و به تعادل عالی و بهتر جدید رهنمون می‌شود. خرق عادت و نُرم‌های قدیمی است و تجربه‌كردن مطلوب جدید.

پس استعاره‌ی گلخانه در مدل ایرانی جنبش نرم‌افزاری، تولید علم، فناوری و نوآوری را چنین خلاصه می‌كنیم:
http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif لزوم كوچك‌بودن مقیاس در مراحل اولیه‌ی چرخه‌ی نوآوری و فناوری
http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif فضایی صیانتی و مورد نیاز برای چرخه‌ی نوآوری
http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif فضای خرق اجماع غلط قبلی، تجربه‌كردن ناممكن‌ها و پیمودن راه‌های جدید
http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif دنیایی غیر قابل برنامه‌ریزی، پیش‌بینی و هدفگذاری و سرشار از عدم تعیّن
http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif فضایی غیر متأثر از محیط بیرونی و غیر متوقف به انگیزه‌ها و حمایت‌های بیرونی
http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif محملی برای كمترین هزینه و بیشترین بهره‌وری
http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif كانون بروزدهنده‌ی استعدادهای مغفول و ظرفیت‌های بی‌منتها
http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif میانبری به سمت تعالی و پیشرفت، ابزاری برای فرار از بروكراسی و فُرمالیسم غلط، هزینه‌های مبادلاتی و عوامل تاریخی دشمن داخلی
http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif مدلی درونزا و مردمی از رشد و اتكا به عوامل داخلی و متأثر نبودن از عوامل مُخلّ خارجی
http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif ظرفی برای نیل به ناممكن‌ها بر اساس انگیزه‌های درونی، ایمان، امید و نیروی جوانی

اما سؤال پایانی: آیا مدل گلخانه‌ای نافی سیاستگذاری و مدیریت كلان چرخه‌ی علم و فناوری است؟ آیا تأكید بر این مدل تعریضی بر دستگاه‌های رسمی دانش است؟
اولاً گلخانه‌های علمی كشور، اغلب در دانشگاه و با نیروهای برآمده از دانشگاه‌ها تشكیل ‌شده و تغذیه ‌شده‌اند. گلخانه‌های علمی مراكز رشد، انكباتورها و كانون تحول و پویایی دانشگاه‌ها هستند؛ جزئی از آنها و نه مقابل آنها.
ثانیاً دانشگاه‌ها و مراكز سیاستگذاری علم و فناوری، رابطه‌ای عمودی با مدل‌های گلخانه‌ای برقرار كرده و امر تثبیت، تكثیر و حمایت و لجستیك آنها را بر عهده دارند.

ثالثاً گلخانه‌ها برای پویایی بیشتر و تجربه‌كردن مرزهای نوین دیگر، پله‌ها و مدارج قبلی خود را پس از تثبیت به دانشگاه‌ها و مراكز علمی صنعتی واگذار كرده و خود به خط‌شكنی جدید می‌پردازند. این تقسیم كاری عقلانی و جزء لاینفك مراكز علمی است.

شكی نیست كه مدل كلان مدیریت و سیاستگذاری علم، فناوری و نوآوری كشور محدود به مدل‌های گلخانه‌ای نبوده و نیست. مقام معظم رهبری طی سال‌های گذشته هوشمندانه با مطالبه‌ی اسناد بالادستی تحول و نوآوری آموزشی، سند چشم‌انداز، نقشه‌ی جامع علمی، سند نخبگانی جمهوری اسلامی ایران، تهیه‌ی اسناد در خصوص برخی علوم منتخب راهبردی مانند علوم شناختی، هوافضا و ... و تعبیه‌ی نهادهایی همچون صندوق حمایت از نخبگان، صندوق شركت‌های دانش‌بنیان، تخصیص درصدی از تولید ناخالص ملی، بنیاد ملی نخبگان و ... نظام كلان علم، فناوری و نوآوری كشور را طراحی و راهبری كرده‌اند. ایشان توقف در مدل گلخانه‌ای را صحیح نمی‌دانند و توجه اكید خود به این مسأله را چنین بیان كرده‌اند:

يكى از برادران مثال گلخانه را زدند كه مثال درستى نيست. فضاى عمومى كشور بايستى فضاى ترويج، توليد، گسترش و تحقيق علم و پرورش عالِم و محقّق باشد. وقتى فضاى عمومى اين‌طور شد، معنايش اين نيست كه لزوماً در همه خانه‌ها يا در هر نقطه‌اى از جامعه بايستى علم به‌ وجود آيد؛ نه، بلكه علم لازم است در نقطه مناسب خودش به‌وجود آيد. فضا، فضاى علمى خواهد بود؛ فضاى تحقيقى خواهد بود؛ منتها بديهى است كه وقتى فضاى علمى در كشور به‌وجود آيد، اين علم و تحقيق در نقطه مناسب و متناسب رشد خواهد كرد؛ مثلاً در دانشگاهها، پژوهشگاهها و از اين قبيل مراكز. بنابراين بحث گلخانه‌سازى و فضاى گلخانه‌اى درست كردن اصلاً وجود ندارد. گلخانه به درد اين مى‌خورد كه يك چيز زينتى درست كنند كه وقتى گلى بيرون آمد، چند ساعتى - بيست‌وچهار يا چهل‌وهشت ساعت - روى ميزى بماند؛ والّا آن گل ديگر به‌درد نمى‌خورد. فضا بايد فضايى باشد كه بشود اين محصول را حفظ كرد و از آن بهره برد. (بیانات در دیدار با جمعی از نخبگان، ۱۳۸۲/۱۱/۲۱)

قطعاً پیشرفت‌های معمولی كه از سیاست‌های كلان دولتی شكل می‌گیرد، ناقض این فرمایش ایشان نیست. یعنی سابقه‌ی سخنان ایشان نشان می‌دهد كه ایشان قائل به وجود نقشه‌های جامع برای پیشرفت علمی از طریق سیاست‌های كلان حمایتی دولتی نیز هستند. ایشان به این مسأله واقفند، اما می‌خواهند تأكید كنند كه این حد از پیشرفت‌ها بدون چنین حمایت‌های كلانی شكل گرفته و آغاز شده است. ایشان می‌خواهند تأكید كنند كه اعتماد به نفس درونزایی كه از جوانان می‌جوشد، این پیشرفت را شكل داده است، اما برای تعمیم آن به فضاهای بزرگ‌تری نیاز است كه مستلزم فرآیند شدن و حمایت‌های دولتی و سیاست‌های كلان است.

نمونه‌ی دیگر، توجه و تأكید رهبری انقلاب به مسأله‌ی نوآوری است. بروز این نوآوری‌ها روی نقشه‌ی جامع علمی كشور انجام نمی‌گیرد، بلكه احتیاج به خلاقیت درونزا دارد. اصلاً نقشه‌ی جامع علمی در پی این خلاقیت‌ها شكل می‌گیرد و اساساً نوآوری باید ابتدا در مقیاس كوچك و فضای گلخانه‌ای صورت بگیرد. یعنی یك فرآیند و چرخه‌ی كامل پیشرفت، به هر دوی این روش‌ها احتیاج دارد و هیچ‌كدام را نفی نمی‌كند. رشد گلخانه‌ای درونزا و سیاست‌های حمایتی از بالا به پایین با هم هم‌افزایی دارند.